فێدڕاليسم، کێشهی "ئازهربايجانی ڕۆژئاوا"
و چهند تهوهری تر
ناسری ئێرانپوور وڵامی پرسيارهکانی خوێنهرانی ماڵپهڕی بۆڕۆژههڵات دهداتهوه
www.4rojhelat.org
سهردێڕی پرسيارهکان:
· هۆيهکانی دامهزراندنی فێدڕاليسم
· سهربهخۆيی يان فێدڕاليسم؟
· دژوارييهکانی فێدڕاليسم و تێکهڵاوی کورد و ئازهری
§ ڕێگای مسۆگهرکردنی مافی نهتهوهيی
§ گرفتی "ئازهربايجانی ڕۆژئاوا"
§ ڕێگای چارهسهری کێشهی "ئازهربايجانی ڕۆژئاوا"
o چهند تێبينی بنچينهیی
o ڕێگاحهل، پێکهێنانی "ئوستانی موکريان"؟
- قازانجی بۆ لايهنی کوردی
- قازانجی بۆ لايهنی ئازهری
- بۆچوونی نهيارانی ئهم پرۆژهيه
- ڕای من له سهر ئهم پرۆژهيه
o پێشنياری من بۆ چارهسهرکردنی کێشهی "ئازهربايجانی ڕۆژئاوا"
· دروشمی فێدڕاليسم له ژێر کاريگهری ئاڵوگۆڕهکانی عێراق؟
· کۆنفێدڕاليسم و پ.ک.ک.
· قهيرانی حيزبهکوردييهکان
· پێههڵکوتن و ڕهخنه له ئهحزابی کوردی
· من و تێکۆشانی سياسی و چالاکی حيزبی
· حيزبی دێمۆکراتی کوردستانی ئێران و ههڵگرتنهوهی "چهکی شانازی"
· جياوازی مێديای ئێران و ئاڵمان
· ڕاگهياندنی کوردی
پێناسه
1. خوێندن
- 1341ی ههتاوی له شاری سابڵاغ (مههاباد) له دايک بووه.
- خوێندنی سهرهتايی و ناوهندی و دواناوهندی له ساڵی 1360 ههر لهم شاره تهواو کردووه.
-
له
ساڵی 1362 هاتووه بۆ ئاڵمان.
- 1366 تا 1369 دهورهيهکی کارناسی له ڕشتهی دهفتهرداری و حيسابداریدا ديتووه.
- 1369 تا 1370 چۆته کالێجی شاری فرانکفۆرتی ئاڵمانو وانهی "گێرمانيستيک"ی خوێندووه.
- 1370 تا1375 له زانکۆی دۆرتموندی ئاڵمان ژۆرناليستيک و ديداکتيکی زمانی ئاڵمانی خوێندووه و به پلهی "کارشناسی ارشد"، واتا "فوق ليسانس" تهواوی کردووه.
- 1377 تا 1378 مامۆستای زمانی ئاڵمانی له چوارچێوهی پرۆژهيهکی يهکييهتی ئهوروپادا بووه.
- له 1379وه تا ئێستا وهرگێڕی رهسمی زمانی ئاڵمانی دهزگای قهزايی ئاڵمانه.
- ماوهيهکيش کاری له چوارچێوهی تێزی دوکتوراکهی له سهر "ڕهنگدانهوهی پرسی نهتهوايهتی کورد له مێدياکانی ئاڵمان" کردووه، بهڵام دوايه به هۆی کاری تر وازی لێهێناوه.
2. چالاکی ژۆرناليستی
ناوبراو ههوڵی داوه به شێوهی نووسين و به تايبهتی وهرگێڕانی دهوری 80 بابهتو وتاری گرينگ و پهيوهندیدار به دۆزی نهتهوايهتی و بڵاوکردنهوهيان له گۆڤارهکانی "مههاباد"، "پهيامی کوردستان"، "هاوار"، "کــار"، "ڕێبازی نوێ"، "آرش"، "نيمروز"، „Kurdistan heute“ ("کوردستانی ئهمرۆ")، "سياسهت"، "ههورامان"، "آزادگی" و چهند بڵاوکراوهی کوردی و فارسی و ئاڵمانی تر و ههروهها له سهر سايتهکانی ئينتێرنێت خزمهت به پرسی ڕهوای کورد بکا. ناسری ئێرانپوور بۆ ساڵێک دهچێ که ماڵپهڕێکی شهخسی ههيه به ناوی www.iran-federal.com که تێيدا وتارهکانی خۆی کۆکردۆتهوه.
ئهو تهوهرانهی که به شێوهی وهرگێڕان و لێکۆڵينهوه تا ئێستا کاری له سهر کردووه به تايبهتی بريتی بوون له:
فێدڕاليسم (ئاڵمان، سويس، کانادا)،
مافی دياری کردنی چارهنووس،
چهشنهکانی دێموکراسی و
چهند پهيماننامهی گرينگی ئهوروپا له پهيوهندی له گهڵ مافی زمانهکان و کهمايهتييه نهتهوايهتييهکان.
3. تێکۆشانی ڕێکخراوهيی
ناسری ئێرانپوور له تهمهنی نێومنداڵی و لاوهتیدا لايهنگری ڕێکخراوی چريکه فيدائێکانی خهڵکی ئێران و پاشان ڕێکخراوی فيدائيانی خهڵکی ئێران (ئهکسهرييهت) بووه. ماوهيهک له ئاڵمان له ناو ڕێزهکانی حيزبی دێموکراتی کوردستانی ئێران ـ ڕێبهرايهتی شۆرشگێڕ چالاکی سياسی ههبووه. ناوبراو ئێستا چالاکێکی مهدهنی سهربهسته و سهر به هيچ ڕێکخراوهيهکی سياسی نييه، تهنيا له ساڵی 1370وه ئهندامی "ناوهندی لێکۆڵينهوهی کورده" له ئاڵمان.
4. بيروباوهڕی سياسی
ناسری ئێرانپوور ئهمڕۆ خۆی به مرۆڤێکی سۆسيال ـ دێمۆکرات و لايهنگری فێدڕاليسم و دێمۆکراسی و دياری کردنی مافی چارهنووسی کورد له ئێران به شێوهی ڕێفراندۆم دهزانێو له پهيوهندی له گهڵ مانهوه يا نهمانهوه له چوارچێوهی ئێراندا دهڵی که: "بڕياردان له سهر ئهم پرسه ئێستا زوويه و دهگهڕێتهوه سهر وهی که له نيزامی داهاتووی ئێراندا چ مافێک بۆ کورد دهستهبهر دهکردرێ." ناوبراو پێی وايه ئهگهر مافی نهتهوايهتی چ به شێوهی مافی شارومهندی و چ به شێوهی مافی کۆلێکتيو وهک نهتهوهيهک دابين بکردرێ، هيچ پێويستی به جيابوونهوه له ئێران ناکا، بهڵام ههڵهشه که به ههر قيمهتێک سوێند به تهواوهتی خاکی ئێران بخوێين. ناوبراو به تايبهتی جووڵانهوهی کوردی پێ بزووتنهوهيهکی ڕهوای نهتهوايهتييه، نهک ناسيۆناليستی.
هۆيهکانی دامهزراندنی فێدڕاليسم
سۆران پاڵانی
وێڕاى ماندوونەبوون، من چەند پرسیارم هەیە:
1. هۆكارەكانى پەنا بردنە بەر سیستمى فیدراڵى لە ئێران داچى یە؟
2. تا چەند ئەم سیستمە دەرفەتى سەركەوتنى لە ئێران دا هەیە؟
3. كێشەى سەرەكى نەتەوەكانى ئێران لە گەڵ حكومەتى ناوەندى چى یە؟
4. تۆ سیستمى یاسایى بەرێوەبردنى دەوڵەت لە ئێرانى ئیسلامى دا چۆن پێناسە دەكەى؟
لە گەڵ رێزدا
سۆران پاڵانى
کاک سۆرانی هێژا،
سڵاو و سپاس بۆ ئێوه.
1. شهش هۆکار بۆ دامهزراندنی سيستهمی فێدڕاليسم دهست نيشان دهکرێن که به تهرکيبی جۆراجۆر له ههموو پێکهاتهيهکی فێدڕاڵدا دهديترێن. ئهم هۆيانه
يهک. ئهخلاقين: ئهم نيزامه له باری ئهخلاقييهوه ڕێبازێکه بۆ مسۆگهرکردنی ئهسڵی "سوبسيدياريتی". ئهم ئهسڵه دهڵێ که کاتی دابهشکردنی مافهکان و ئهرکهکان دهبێ له خوارترين ئاست (ياخود سهتحی) ئهم وڵاته (واته ئاستی مهحهللی يا شارهکان) پرسيار بکردرێ که گهلۆ ئهم يا ئهو ئهرکهی حکومهتی پێ جێبهجێ دهکردرێ که بدرێ به وی. پاشان ههر ئهرکێکی دهوڵهتی که ماوه بۆ سهتحێکی سهرهوهتر، واتا ئهيالهتی، بنێردرێ و ئهم پرسيارهی ههر بهم چهشنه له وێش بکهن. پاشان ههرچی ماوه بهڕێی بکهنه سهتحی سهرتر، واتا فێدڕاڵ. ئهم ئهسڵه به مانای دابهشکردنی ئهرک و مافهکانه له خوارهوه بۆ سهرێ و نه به پێچهوانهکهی. له باری ئهخلاقييهوه باشتره لهم شوێنهی که پرسێک دێته گۆڕێ، بڕياری لهسهر بدرێ و جێبهجێ بکردرێ، نهک له ناوهند و شوێن و له لايهن کهسان و ئۆرگانگهلێک که پهيوهندێکی ئهوتۆيان بهم تهوهرهوه نييه.
دوو. دێمۆکراتيکن: ئهم سيستهمه به هۆی وهی که لهويدا وێرای دابهشکردنی بهرينايی هێزی حکومهتی به دهوڵهت و پارڵمان و داد، دابهشکردنێکی قوڵايی ئهم هێزهش دهکردرێ بهينی حکومهتی فێدڕاڵ، حکومهتهکانی ئهيالهتی و ناوچه و شارهکان و ههروهتر به هۆی وهی که خهڵک له جيات يهک پارڵمان (ناوهندی)، سێ پارڵمانان ههڵدهبژێرن (پارڵمانی شار يا ناوچه، پارڵمانی ئهيالهتی و پارڵمانی فێدڕاڵ) و به هۆی وهی که بڕيارهکان له نيزيک له خهڵکهوه دهدرێن و له لايهن کهسانێک که خهڵک دهيان ناسن دێمۆکراتيکتره، تهنانهت بهنيسبهت وڵاتانی ناوهندگهرای دێمۆکراتيک.
سێ. جۆغرافيايين: هيندێ جار وڵاتهکان ئهوهنده گهورهن که حکومهت کردن له ناوهندێکی دوورهوه لهباری تێکنيکييهوه زهحمهته و له باری دێمۆکراتيکهوه پرگرفته. ههر بۆيه دابهشکردنی وڵات به چهند سهتح و حکومهت، کاری دهوڵهتی ههم هاسانتر دهکاتهوه و ههم دێمۆکراتيکتره (بۆ وێنه بههۆی وهی که خهڵک ڕاستهوخۆ له ناوچهی خۆی دهوڵهت و پارڵمانی خۆی ههڵدهبژێرێ، وێرای وهی که بۆ حکومهتی ناوهندیش نوێنهرانی خۆی ههڵدهبژێرێ).
چوار. مێژوويين: مێژووی چهند وڵاتێک به مه دهسهلمێنی که ئهم وڵاتانه يا له کۆنفێدڕاليسمهوه به فێدڕاليسم گهيشتوون (وهک ئهمريکا) يا چهند ناوچه پێکهوه يهکيان گرتووه و فێدڕاليسميان پێک هێناوه (وهک سويس) يان له سيستهمێکی زۆرناوهندييهوه ڕوويان له پێکهاتهی فێدڕاليسم کردووه (وهک بێلژيک).
پێنج. ئابورين: داڕشتنی سياسهتی ئابوری له ناوچهکان باشتره تا له ناوهندێکی دوور که به پێی ئهزموون نه شارهزايیان له سهر ئهم ناوچانه ههيه و نه دهتوانن وهک خهڵکی خودی ئهم ناوچانه باش و خراپ و زهرهر و قازانجی ناوچهکان بناسن. داڕشتنی سياسهتی ئابوری له ناوهندهوه بهتايبهتی له وڵاتێک چهتوونه که پێکهاتهی جوغرافيايی و ئاووههوايی جۆراجۆری ههبێ. بۆ وێنه گهلۆ کهسێک که مهشههد گهوره بووبێ، له ئيسفههان دهرسی زانکۆی خوێندبێ و له تاران له وهزارهتی ئابوری کار بکا، دهتوانێ وهک کهسێک که له کوردستان گهوره بووبێ و دهرسی خوێندبێ، دهرد و گرفتهکانی ناوچهی کوردستان بناسێ و ڕێگا و پرۆژهی چارهسهريان بۆ ببينێتهوه؟ ههروهتر جۆراجۆری پێکهاته و بنچينهی ئابوری و شێوهی ژيانی ناوچهکان، ئاست وڕادهی جۆراجۆری پێشکهوتن و پێشنهکهوتنی وان سياسهتی جۆربهجۆری ئابوری دهخوازێ. بۆ وێنه ئابوری تهورێز، سنه و ڕهشت و زاهدان و پێداويستييهکانيان زۆر جياوازن. بهم پێيهش يهک سياسهتی ئابوری واحيديش له ههمووی ئهم ناوچانه ناتوانێ ئهنجام و ئاکامی بهکهڵکی بۆ خهڵکی ههبێ.
شهش. قهومی ـ نهتهوهيین: ئهگهر هيچ يهک لهم هۆيانهی سهرهوه موزووعييهتی نهبێ، تهنيا جۆراجۆری پێکهاتهی قهومی و نهتهوهيی وڵاتێک ڕێگايهکی ديکهتان پێ ناهێڵێ جگه له دامهزراندنی نيزامێکی فێدڕاڵ. حکومهتی ناوهندی له سيستهمی ناوهندیدا ههموو ئيمکان و دهرهتان و هێزی سياسی و ئابوری و فهرههنگی و پهروهردهيی، مێديايی و نيزامی له ناوچهيهکی تهنيا يهک قهوم و نهتهوه کۆدهکاتهوه و نهتهوه و قهومهکانی تر دهخاته پهڕاوێزهوه، تهنانهت ئهگهر زۆريش "دێمۆکراتيک" بێ. ئازادی و دێمۆکراسی ڕاستهقينه له نيزامی ناوهندیدا پێشێلدهکردرێن، چونکه زۆرينه ههميشه زۆرينه دهمێنێ و کهمينه ههميشه کهمينه. ئهوهش لهخۆیدا درهنگ يا زوو کێشه دروست دهکا و دهبێته هۆی لێکترازانی ئهو وڵاته. فێدڕاليسم ڕێگايهکه بۆ دهستهبهرکردنی مافهکانی پێکهاته نهتهوهکانی وڵات، بۆ بهشداریکردنيان له حکومهتی ناوهندی و سپاردنی حکومهتی ناوچهيی به دهست خۆيان. تهنيا لهم ڕێگاشهوه دهتواندرێ ئهم نهتهوانه ڕازی بکردرێن که جيا نهبنهوه. ههر ناوهندێکی به هێز له وڵاتی فرهنهتهوهيیدا دهبێته هۆی وهی که نهتهوهکانی له پهراوێزخراو بێنێته سهر ئهم باوهڕه که ڕێگايهکيان جگه له پێکهێنانی حکومهتی خۆيان نييه، چونکه حکومهتی ناوهندی به ئی خۆيان ناناسن.
(بۆ درێژنهبوونهوهی باسهکه لێرهدا تکايه بڕوانه وتاری "نظرياتی پيرامون فدراليسم" (بابهتی ژماره 3)، "آزادی و دمکراسی در کشورهای چند قومی" (بابهتی ژماره 38) له ماڵپهڕی iran-federal.com دا. سرنجتان ههروهتر بۆ دوو ديمانه که "سايت انتگراسيون ايرانيان در آلمان" له گهڵ منی کردووه و له ژێر سهردێڕی "پرسش و پاسخ مربوط به فدراليسم در آلمان" (بابهتی ژماره 16) و "نگاهی به فدراليسم در آلمان پس از رفرم" (بابهتی ژماره 60) له ههمان ماڵپهڕ ڕادهکێشم.)
2. ئهم سيستهمه ههر ئهوهندهی دهرفهتی سهرکهوتنی له ئێراندا ههيه که دێمۆکراسی ههيهتی. شانسی سهرکهوتنی ئهم سيستهمه، به ههر حاڵ، له سيستهمێکی ناوهندگهرا و له پێکهێنانی حکومهتگهلێکی سهربهخۆ له لايهن نهتهوهکانی جۆراجۆری ئێران زۆر زۆرتره. ئهزقهزا تايبهتمهندی ئێران ئهوهمان پێ دهسهلمێنێ که ڕێگايهکی ديکهمان نييه، جگه له دامهزراندنی ئهم سيستهمه له ئێران. ئهم وڵاته تهنانهت تا حکومهتی رزاشا ناناوهندی بووه و له بهڵگه مێژووييهکان "مهمالێکی مهحروسهی ئێران" ناوبردراوه. "ياسای ئهنجومهنهکانی ئهيالهتی و ولايهتی" له سهرهتای شۆرشی مهشروته به لهبهر چاوگرتنی ئهم ڕاستييه گهڵاڵه کرا. دهبێ ئهوهش له بهر چاو بگرين که به هۆی وهی که نوێنهرانی فکری نهتهوهژێردهستهکانی ئێرانيش له چهند ساڵی ڕابردوودا هاتوونه سهر ئهم باوهڕهی که حکومهتێکی ناناوهندی و فێدڕاليان دهوێ، شانسی ئهم سيستهمه به نيسبهت ڕابردوو زۆر زۆرتريش بووه. زهمانێک بوو که تهنيا کورد ئهم داخوازييهی ههبوو، که چی فێدڕاليسم ئهورۆ بۆته گۆتاری زاڵ تهنانهت به سهر ئهم هێزانهیدا که خۆيان به "ئێرانی" پێناسه دهکهن.
(بڕوانه وتاری "سخنی در باب تفاوت خودمختاری با فدراليسم" له ههمان سايت.)
3. کێشهی سهرهکی نهتهوهکانی ئێران له گهڵ حکومهت شووينيسم و ئاسيميلاسيۆن و زۆڵم و زۆری سياسی، ئابوری، فهرههنگی و به کورتی ههمهلايهنهيه. ئهم نهتهوانه خاوهن مافی بڕياردان له سهر خۆيان نين. بۆ وێنه کورد نه له حکومهتی ناوهندی بهشداره و نه له وڵات و خاک و زێدهی خۆی دهتوانێ چارهنووسی خۆی دياری بکا. ئاکامی ئهم سياسهته شووينيستييه وهدواکهوتوويی کوردستانه له ههموو بوارهکاندا، سهرکوته له بواری سياسی و فهرههنگييهوه. کێشهی کورد و نهتهوه ژێردهستهکانی تر کۆبوونهوهی ههموو هێزی سياسی، ئابوری، فهرههنگی و هيتر له دهست يهک يا دوو نهتهوهی باڵادهسته و کهڵهکهبوونی گرفتێکی زۆر له ناوچهکانی نهتهوهژێردهستهکانی ئێران. ئهم شووينيسمه قهومیيه، ئائينييه، سياسييه، جينسیيه، فهرههنگييه و تهنيا ناگهڕێتهوه سهر حکومهت و دهوڵهتی "کۆماری" ئيسلامی ئێران، بهڵکوو نيزامی سياسی ئێران لانی کهم له ههشتا ساڵی ڕابردوودا له سهر بنهمای ئهم ستهمانه دامهزراوه.
(بۆ وێنه بڕوانه وتاری "مفاهيم اجتماعی در تعارض با واقعيات اجتماعی" له سايتی ناوبراو.)
4. ئهوهی که سيستهمی ياسايی حکومهتی ئێران چۆن پێناسه دهکهم، له زۆر شوێنی ئهم نووسراوهدا باسی کراوه، بهڵام بۆ بێوڵامنهمانهوهی پرسيارهکهت لێرهدا دووپاتی دهکهمه که نيزامی سياسی و ياسايی ئێران، نيزامێکی ديکتاتۆرييه، ئيستيبدادييه، تۆتاليتێره، سێنتراليستييه، کلێريکاليستييه، ميليتاريستييه، وهپاشکهتوويه، پاتريالشاليستييه و شووينيستی قهومی و ئائينی و جينسييه. ههر يهک لهمانه له وانهيه تايبهتمهندێکی تهنيا وڵاتێک بن، بهڵام ههموويان له حکومهتی ئيسلامی ئێران دهديترێن يان باشتره بڵێن بنهماکانی ئهم حکومهتهن.
سهربهخۆيی يان فێدڕاليسم؟
پــهرێــز
وێرای هیوای سهركهوتن بۆ كاك ناسر
له بهر ئهوهی ناسراويیهكی ئهوتۆم لهسهر جهنابت نیه پرسیارهكانم له چوارچێوهی ئهو بهشهی كه وهك بیروباوهڕی سیاسی بهڕێزتان پێناسهكراوه دهردهبڕم:
1. ئهوهی كه بهڕێزتان ناوی "مافی شارومهندی" یان "مافی كۆلهكتیڤ"تان لێناوه، كهی له وڵاتێكی وهك ئێران دێتهدی؟ ئایا نهتهوهی كورد و نهتهوهكانی بندهستكراوی ناو سنوری ناولێنراوی ئێران دهبێ چاوهڕوانی ئهوه بن که نهتهوهی سهردهست و چهپ و ڕاستی ئهو نهتهوه كه له ئهوپهڕی بێدهسهڵاتیانهوه تا دهسهڵاتدارهكانی، له چاكیانهوه بۆ خراپیان، ئاماده نین دیان به ماف و ئازادییهكانی نهتهوه بندهستكراوهكانی ناو ئهو چوارچێوه سهپاوهدا بنێن، تا تێدهگهن و سهرهنجام بهخێری خۆیان مافی "شارومهندی" یان "مافی كۆلێكتیڤ"دهدهن به بندهستهكانیان؟
2. ئایا كورد وهك نهتهوه كه لهمێژه له پێناوی مافهكانی و سهربهخۆیی وڵاتهكهیدا خهبات دهكات، چ حهوجێی بهوهیه چاوهڕوان بێت و بۆ نابێ لهجیاتی چاوهڕوانی بۆخۆی خاوهنی پڕۆژه بێت و پێشڕهوی لێكههڵوهشانی ئهوسنوره زۆرهملیه بێت؟
3. ئایا له بنهڕهتدا چ پێداویستیهك ههیه كه كورد بهنرخی گران یان ههرزان سوێند بۆ پاراستنی "تهواويیهتی ئهرزی" بخوات؟ یان ئێران چ خێرێكی بۆ نهتهوهی ئێمه هه بووه تا نرخی ئهوهی ههبێت به نرخێكی زۆر یان كهم سوێندی پێبخورێ؟
4. "مافی دياری کردنی چارهنووسی" کورد له ئێران به شێوهی ڕێفراندۆم" كه بهڕێزتان بڕواتان پێی ههیه، لێكدانهوهی فرهی دهكرێ لهسهر بكرێ. مهبهستی ئێوه لهو شێوازه چیه؟ ئایا مهبهستت ئهوهیه كورد به ڕێفراندۆم پێوهندی خۆی لهگهڵ نهتهوهكانی دیكه دهدات و بڕیار لهسهر چارهنووسی خۆی بدا؟ یان وهك ههندێك خهڵكی دیكه مهبهستت ئهوهیه كه ڕێفراندۆمێك كه ههموو نهتهوه بندهستكراوهكان بهشداری تێدا بكهن؟!
بههیوای سهركهوتنتان له ژیان و خهباتی ڕۆژانهتاندا
کاک پهرێزی هێژا،
سڵاو بۆ ئێوهی بهڕێز و سپاس بۆ پرسياره گرينگهکانتان. ڕاستييهکهی ئهوهيه که لهسهر بهشێکی ئهم پرسانه لێدوانم ههبووه. لێره